ABSTRAKCJONIZM -- kierunek w sztuce XX-wiecznej, negujący potrzebę i zasadność jakiegokolwiek związku sztuki ze światem realnym. Do jakości estetycznych zaliczane są tylko tzw. jakości abstrakcyjne, jak forma, kolor, linia, powierzchnia, zawierające wartość estetyczną same w sobie. A. nie jest tworem czysto artystycznym, ale posiada głębsze korzenie ideowe, sięgające z jednej strony dawnego sporu o obrazy (ikonoklazm), z drugiej zaś późnodziewiętnastowiecznej teozofii. Negacja sztuki przedstawiającej (figuratywnej) wywodziła się z pewnych nurtów judaistycznej interpretacji I przykazania Dekalogu, które miało zakazywać przedstawiania Boga i świata w sztuce, a nawet uprawiania sztuki w ogóle. Wpływ na powstanie malarstwa abstrakcyjnego miała teozoficzna teza o obecności ponadfizycznego ducha w barwie. Stąd sztuka abstrakcyjna dążyła nie tylko do wyeliminowania jakichkolwiek referencji do świata materialnego, ale również nacisk kładła na barwę jako ujawniającą to, co duchowe.

Z punktu widzenia filozoficznego pojęcie a. odniesione do ideowych założeń sztuki abstrakcyjnej jest mylące, ponieważ ludzkie poznanie bytu pod kątem treściowym oparte jest na abstrakcji. W sztuce naśladowczej występuje abstrakcja, z czego nie wynika, że sztuka ta jest oderwana od rzeczywistości. Dlatego trafniejsze wydaje się określenie sztuki abstrakcyjnej jako sztuki niefiguratywnej, aby poprzez negację figury zaakcentować negację substancji jako najbardziej związanej z porządkiem realnym. Koncepcja sztuki abstrakcyjnej tak mocno uwikłana jest w założenia filozoficzne i posiada tak wielkie aspiracje religijne, a nawet mistyczne, że trudno uważać, aby sztuka ta kierowała się wyłącznie względami estetycznymi.

Piotr Jaroszyński}