ABSOLUTYZM (łac. absolutus -- całkowity, zupełny, niezależny, wolny od więzów; od: absol-vere -- rozwiązywać, uwalniać, rozluźniać) -- typ nieograniczonego sprawowania władzy państwowej (najczęściej monarchicznej, choć możliwe są także inne formy ustrojowe o charakterze absolutystycznym), polegający na jej skupieniu w jednym ośrodku decyzyjnym, wyposażonym formalnie lub faktycznie w pełnię narzędzi władzy.

CECHY CHARAKTERYSTYCZNE A. Władza absolutna jest w zasadzie nieograniczona, tzn. organ rządzący nie podlega żadnym normom prawa pozytywnego, poza prawami Boskimi; nie jest odpowiedzialny przed żadnymi innymi organami państwowymi; posiada pełnię władzy (nie dzieli jej z nikim). Władza absolutna jest jedyną władzą w państwie. Wynika stąd jej wszechstronność, ogarniająca wszystkie dziedziny życia społecznego; podporządkowane jej jest całe ustawodawstwo, władza wykonawcza i sądownicza, decyzje o wojnie i pokoju, naczelne dowództwo wojskowe. Z wszechstronnością władzy absolutnej wiąże się charakterystyczne np. dla klasycznej postaci a. (monarchii absolutnej) rozszerzenie działalności administracyjnej państwa na różne dziedziny życia społeczno-politycznego, religijnego i gospodarczego, nie objęte dotąd jego działalnością. Drobiazgowa reglamentacja życia społecznego i rozciągnięcie nad nim nadzoru policyjnego prowadzi do nadania tej formie sprawowania władzy charakteru państwa biurokratyczno-policyjnego. Zarząd państwa opiera się na centralizmie i biurokratyzmie. Władca absolutny wykonuje swą władzę przy pomocy szeroko rozbudowanego aparatu państwowego, podporządkowanego władzy centralnej. Rządzący podejmuje decyzję, a organom centralnym, przybierającym formę rad zorganizowanych kolegialnie, przysługuje głos doradczy. Centralizm nie sprzyja jakimkolwiek odrębnościom w zarządzaniu państwem, jak również decentralistycznym formom zarządzania krajem, a więc wszelkiego rodzaju samorządowi. Prowadzi to do zorganizowania całego państwa wg jednego, odgórnie opracowanego szablonu, co wymaga rozbudowy hierarchii biurokratycznej.

A. uzasadniano religijnie: władca sprawuje z łaski Boga mandat nieograniczonej władzy. Monarcha jest uważany za bóstwo lub za reprezentanta bóstwa i to stanowi podstawę jego autorytetu (despocje wschodnie). A. cesarski uzasadniano także prawnie, twierdząc, że każda władza świecka jest cesarzowi podległa oraz przyznając wiele wyłącznych uprawnień, wzmacniających cesarski uniwersalizm wobec dążeń decentralistycznych, tj. prawo nadawania korony, wyzwalania, nobilitowania, zakładania uniwersytetów, nakładania podatków bez zgody stanów. Uzasadniano a. także koniecznością wprowadzenia ładu społecznego, a także teorią niepodzielnej suwerenności władzy monarszej, charakteryzującej się pełną niezależnością zewnętrzną i wewnętrzną oraz wyłącznością stanowienia i zmiany prawa. Obok tradycyjnych uzasadnień wysuwano argumenty racjonalistyczne i naturalistyczne: monarcha posiadający na mocy Bożego oświecenia szczególne rozeznanie oraz sztukę rządzenia, będący symbolem rozumu, nie związany prawem pozytywnym i stojący ponad nim, ma autorytet nieporównywalny z żadną inną jednostką czy instytucją w państwie. Uzasadniano a. teorią przekazania suwerenności ludowej władcy na drodze umowy, której należy przestrzegać; koniecznością zawarcia umowy społecznej (każdego z każdym) w celu uzyskania pokoju i bezzwrotnym scedowaniem na suwerena (lewiatana) pełni praw i wolności jednostek. W zamian państwo gwarantuje ochronę życia i własności, chroniąc przed anarchią.

A. dążył do podporządkowania sobie spraw wyznaniowych. Kościół włączono w strukturę polityczną państwa jako instytucję służącą państwowym interesom.

Katarzyna Stępień

<--Powrót do haseł