ABRAMOWSKI Edward (ps. Warszawiak, Z. R. Walczewski, M. A. Czajkowski) -- socjolog, filozof, psycholog i działacz społeczny, ur. 17 VIII 1868 w Stefaninie (Ukraina), zm. 21 VI 1918 w Warszawie.

Studia filozoficzne odbył na UJ. W 1886 wyjechał do Genewy, gdzie równolegle do filozofii studiował nauki przyrodnicze i historyczne. Po powrocie do kraju propagował idee socjalizmu bezpaństwowego. W 1915 objął katedrę psychologii na UW. A. szeroko interesował się zagadnieniami społecznymi, prowadził działalność publicystyczną, współorganizował II Proletariat i był przywódcą Zjednoczenia Robotniczego. Początkowo zajmował się ruchem socjalistycznym, stopniowo przenosząc swoje zainteresowania na solidaryzm i kooperatyzm , rozpatrując je bardziej od strony etycznej aniżeli ekonomicznej. W latach 1889--1893 A. stworzył swoistą teorię rewolucji socjalistycznej. Na plan pierwszy wysunął postulat kształcenia nowej świadomości socjalistycznej w masach ludowych. Teoretyczną podbudowę oryginalnej myśli A. stanowiła klasyczna problematyka marksowskiego materializmu historycznego.

We wczesnym okresie swojej twórczości zajmował się zagadnieniami z dziedziny psychologii zbiorowej i indywidualnej, badał życie społeczne i wpływ zjawisk z zakresu świadomości i moralności na tempo rozwoju społecznego. Charakterystyczne dla systemu A. jest to, że próbował rozwijać myśl Marksa dając jej nowe podstawy filozoficzne. Stworzył teorię fenomenalizmu socjologicznego, gdzie próbował godzić ze sobą poglądy z jednej strony É. Durkheima, a z drugiej G. de Tarde. Wg niego zjawiska społeczne mają charakter rzeczowy i psychiczny. Zjawiska te tworzą proces społeczny, gdzie zasadnicze znaczenie mają elementy subiektywne. Podkreślał istotną rolę sumienia w rozwoju społeczeństwa i uznawał je za ważny czynnik w dziedzinie przemian ustrojowych. Działalność reformatorską -- jego zdaniem -- powinno się rozpoczynać od odnowy moralnej, szczególnie od rozwijania etyki braterstwa, solidarności i pomocy wzajemnej. Socjalizm A. ujmował nie jako doktrynę socjologiczną, ale jako żywy ruch społeczny, gdzie ocena wartości przemian była uzależniona od zmian w świadomości indywidualnej.

Oprócz socjologii zajmował się także psychologią. Próbował eksperymentalnie wyśledzić czynniki podświadome w ludzkiej psychice. Na podstawie swoich badań w dziedzinie psychologii rozwinął oryginalną koncepcję teorii poznania, estetyki i metafizyki. Podstawowym założeniem jego koncepcji było przyjęcie tezy, iż wszystko, co się znajduje w umyśle, ma charakter intelektualny, jest podmiotowe. Za przedmiotowe uznawał tylko to, co jest niezależne od intelektu. Wyróżniał wrażenia nieintelektualne, zaliczał do nich sny, marzenia, stany hipnotyczne, przeżycia estetyczne. Dzięki przeżyciom nieintelektualnym człowiek ma szansę odnieść się do prawdziwej rzeczywistości. Im mniejszy jest udział intelektu, czyli im mniej przeżyć intelektualnych, tym bardziej człowiek dociera do rzeczywistości.

W latach 1891--1893 napisał A. studium historyczno-gospodarcze Feudalizm. Kolejne jego prace to: Pierwiastki indywidualne w socjologii; Zagadnienia socjalizmu; Idee społeczne kooperatyzmu; Kooperatywa jako sprawa wyzwolenia ludu pracującego. Podstawowe dzieła z zakresu psychologii to: Teoria jednostek psychicznych. Przyczynek do krytyki psychologii współczesnej; Prace z psychologii doświadczalnej; Źródła podświadomości oraz Przyczynek do psychologii myślenia logicznego.

Idee filozoficzne i społeczne A. wywarły wpływ na ruch spółdzielczy w Polsce. Proponował on m.in. wprowadzenie planowania w organizowaniu rynku zbytu.

Mirella Nawracała-Urban