ABRAKSAS (Abraxas, Abrasax, Abrasaks, gr. Αβρασαξ) -- imię bóstwa w systemie gnostyka Bazylidesa; magiczne zaklęcie umieszczane na późnohelleńskich amuletach i talizmanach.

Etymologia imienia nie jest ostatecznie wyjaśniona. J. B. Passerius uważa, że słowo to pochodzi od hebr. ha-berak-hah, czyli ,,błogosławieństwo'' (bliskie znaczenie ma jedno z najstarszych zaklęć magicznych -- abrakadabra, czyli ,,błogosławić'', od ha braka dabara). A. Geiger również doszukuje się jego korzeni w słownictwie hebrajskim, wskazując na złożenie dwóch wyrazów abh, bara oraz a negatywnego, co znaczy "Ojciec Niestworzony''. C. Salmasius i S. Sharpe opowiadają się za rodowodem egipskim. Podobnie J. J. Bellermann, który sądzi, że ,,A.'' powstało ze złożenia słów koptyjskich: abrak i sax -- święte, czcigodne, błogosławione imię. Prawdopodobne jest, że w starożytności pogańskiej nazwa ta była związana z jakimś konkretnym bóstwem. G. Davidson uważa, że tym mianem określano jednego z demiurgów we wczesnochrześcijańskim Egipcie, co potwierdzałoby teorię o egipskim rodowodzie imienia.

A. wszedł do historii religii dzięki wczesnochrześcijańskim herezjologom -- św. Ireneuszowi, św. Hipolitowi, Pseudo-Tertulianowi i św. Hieronimowi, którzy omawiają poglądy Bazylidesa, uważanego za ,,twórcę'' A. W teogonii Bazylidesa A. występuje jako ,,Wielki Archont Eteru'', ,,książę'' panujący nad 365 bytami duchowymi (ouranós), które zostały stworzone przez Mądrość i Moc, dwa pierwiastki pochodzące od ,,Bytu Przedwiecznego i Niepoznawalnego''. Każdy ouranós, zaś A. objawia jego pełnię; jako reprezentant (hipostaza) ,,Niewyobrażalnego'' jest też określany mianem ,,Wszechmogącego (Najwyższego) Boga''. Ireneusz zwraca uwagę na związek imienia A. z liczbą 365 ouranói. A. Neander i K. L. Gieseler, opierając się na Ireneuszu, ustalają, że jest to wartość liczbowa liter tworzących imię A. (A -- 1, B -- 2, R -- 100, A -- 1, S -- 200, A -- 1, Ks -- 60 = 365). Liczba ta symbolizuje 365 dziennych okrążeń Słońca wokół Ziemi w ciągu roku w systemie geocentrycznym. Jeden dzień i jedno okrążenie odpowiada jednemu ouranós, zaś 365 dni, w ciągu których objawiają się wszystkie byty duchowe, odpowiadają A. A. reprezentuje zatem typ bóstwa solarnego, podobnie jak irański Mitra (Meithras) i egipski bóg Nilu -- Neilos-Hapi, oraz grecki Helios).

Uczniowie Bazylidesa zaczęli na początku III w. wytwarzać talizmany i amulety nazywane abraxasami, których używano jeszcze w średniowieczu. Umieszczano na nich z jednej strony imię "A.", z drugiej -- różne figury przedstawiające bóstwo; najczęściej była to postać z głową koguta, z korpusem i rękami człowieka oraz wężami zamiast nóg, trzymająca w ręce tarczę, berło, miecz lub wieniec z krzyżem. Głowa, ręce i węże symbolizowały główne cnoty teologiczne (Bellermann). Natomiast poszczególne elementy postaci nawiązywały do symboliki solarnej i gnostyckiej -- kogut u Egipcjan, Persów i Greków oznaczał słońce i ogień oraz zwycięstwo światła nad ciemnością; podobne znaczenie miał wąż (ureusz), który w mitologii egipskiej był reprezentantem bogini ,,oka słońca'' niszczącej wrogów Amona-Re. Na gemmach widnieją też postacie osła i lwa. Lew, podobnie jak kogut, miał odniesienia solarne, symbolizował Słońce, światło słoneczne, potęgę światła. Natomiast osioł (zwierzę o różnych, często skrajnych znaczeniach) mógł oznaczać cierpliwość, wytrwałość i mądrość.

Anna Z. Zmorzanka

<--Powrót do haseł