ABRAHAM IBN EZRA (Abraham ben Meir ibn Ezra, zw. Avenare, Abenesra, Avenezra) -- komentator biblijny, filozof, poeta, gramatyk, matematyk i astronom, ur. ok. 1090 w Toledo, zm. ok. 1167 w Calahorra lub Rzymie.

W życiu A. możemy wyróżnić dwa okresy. W pierwszym był pod wpływami żydowskiego poety i filozofa Jehudy ha-Levi, za którym przyznawał rozumowi jedynie względną możliwość poznania rzeczywistości i tym samym opowiadał się za ponad racjonalnymi źródłami i kryteriami poznania. W drugim okresie przeszedł na zdecydowanie racjonalistyczne pozycje, prowadził wówczas życie wędrownego nauczyciela, podróżując po krajach zachodniej i płd. Europy. W czasie swoich podróży zajmował się głównie, prowadzoną z pozycji neoplatońskiego racjonalizmu, biblijną egzegezą. Napisał wiele (głównie filologicznych) komentarzy przede wszystkim do Pięcioksięgu Mojżeszowego, ale również m.in. do Księgi Hioba, Daniela i do Księgi Psalmów.

A. nie uprawiał systematycznie filozofii, ale problematyka filozoficzna zawsze była obecna w jego dziełach, zwł. w jego komentarzach biblijnych. Bezpośrednio filozofii poświęcone są części dwóch jego dzieł Yessod Mora (O znaczeniu przykazań) i Sefer ha-Shem (O imionach Bożych). W swoich poglądach zależny był od arab. komentatorów Arystotelesa, głównie od Awicebrona. W kosmologii, idąc za Awicebronem, rozwijał neoplatońską wersję arystotelizmu, zbliżając się do naturalistyczno-monistycznej koncepcji świata. W szczególności akceptował doktrynę, zgodnie z którą substancja, zarówno duchowa, jak i cielesna, złożona jest z materii i formy. Również w duchu arab. neoplatonizmu (emanacyjno-panteistycznie) pojmował relację świata do Boga. Proces wyłaniania się świata z Boga opisywał wykorzystując neoplatońską metaforykę multiplikacji jedności, ale równocześnie swoiście łączył neoplatońską teorię emanacji z platońską teorią kreacji. Sprzeczność pojawiającą się przy akceptacji obu tych teorii jednocześnie usuwał, wyróżniając trzy poziomy rzeczywistości: 1) świat wyższy (inteligibilny), 2) pośredni (sfery niebieskie), 3) niższy (świat podksiężycowy). Świat inteligibilny wg A. jest wieczny, natomiast ziemski (zmysłowy) był stworzony w czasie z odwiecznej materii, za pośrednictwem świata inteligibilnego. Biblijny opis stworzenia świata odnosi się tylko do świata ziemskiego (podksiężycowego). Zgodnie z tymi rozróżnieniami zakładał, że z Boga emanuje jedynie forma i materia świata inteligibilnego, materia zaś, z której został utworzony świat ziemski, jest nie stworzona (preegzystuje).

W teorii duszy również rozwijał arab. wersje neoplatońskich interpretacji arystotelizmu, zwł. odrzucał nieśmiertelność indywidualnej duszy ludzkiej. W komentarzach biblijnych dokonał daleko idącej modyfikacji ortodoksyjnej (w ramach judaizmu) koncepcji Bożej opatrzności. Modyfikacje te związane były zarówno z ograniczeniami, jakie nakładał na Boską wszechwiedzę, jak i z limitowaniem Bożej opatrzności jedynie do tych podmiotów, które osiągnęły intelektualną doskonałość.

Dzięki wszechstronnym zainteresowaniom i dokonaniom, A. był nie tylko swoistym pionierem życia umysłowego wśród Żydów mieszkających w zachodniej i południowej Europie. Swoimi pracami oddziałał szerzej. Przede wszystkim przyczynił się do przechowania, a następnie rozpowszechnienia w ramach cywilizacji zachodniej nie tylko form arab. racjonalizmu, ale również neopitagorejskiej mistyki liczbowej. A. napisał też wiele dzieł językoznawczych, głównie z gramatyki hebr. i matematycznych. Był też wybitnym poetą, uprawiającym różne gatunki twórczości poetyckiej. A. był też znany jako astronom i astrolog. Znany i ceniony był również jako tłumacz z języka arab. na hebr. licznych traktatów naukowych.

Zenon E. Roskal

<--Powrót do haseł