ABHIDHARMA (pali abidhamma -- wyższa doktryna lub wyższy, specjalny wykład doktryny) -- oznacza metodę użytą przy badaniu, systematyzowaniu i komentowaniu materiału filozoficznego, zawartego w doktrynie Buddy (buddha-dhamma, dharma) wyłożonego w Suttapitace (Kosz kazań, II część palijskiej wersji kanonu buddyjskiego -- Tipitaka). Termin a. oddaje się najczęściej słowem "scholastycyzm''. Zezwala na to dogmatyczno-formalistyczny i wtórny charakter tekstów; przekład a. jako "metafizyka'', "doktryna transcendentalna'' jest nieadekwatny.

Abhidhammapitaka (Kosz scholastyki), III część kanonu palijskiego, zawiera 7 traktatów z dziedziny psychologii, logiki, dogmatyki i etyki buddyjskiej, ułożonych w formie katechizmu (pytania i odpowiedzi). W stosunku do Suttapitaki teksty Abhidhammapitaki nie stawiają żadnych nowych problemów filozoficznych; cenne są zwł. dla badań nad początkami nauki buddyjskiej (psychologia i logika). Abhidhammapitaka jest najmłodszą częścią kanonu. Palijski tekst Suttapitaki ma swe ścisłe odpowiedniki w sanskr. wersji kanonu buddyjskiego. Abhidhammapitaka takiego odpowiednika nie ma, stąd też sądzić trzeba, że powstała ona później (początki ok. III w. przed Chr.) niż Suttapitaka. Dalszy rozwój literatury scholastycznej, już na gruncie szkół buddyjskich, przebiegał odmiennie, doprowadzając do powstania całkowicie różnych jej wariantów.

Tradycję literatury scholastycznej kontynuuje m.in. Abhidharmakośa (Słownik Abhidharmy), traktat sanskr. w 600 wierszach, którego autorstwo przypisuje się Vasubandhu (IV--V w.). Pisany z punktu widzenia hinayany, słownik wykłada buddyjską teorię bytu, elementy kosmologii, teorię psychologii i etyki oraz zasady doktryny soteriologicznej.

Artur Karp

<--Powrót do haseł